Trong những năm gần đây, mỗi khi báo chí quốc tế nhắc đến virus Nipah (đôi khi người dân quen gọi nhầm là Nipad), thông tin thường đi kèm hai chữ “nguy hiểm”. Dù số ca mắc trên toàn cầu không nhiều như cúm hay COVID-19, Nipah lại được giới y tế xếp vào nhóm tác nhân có tỷ lệ tử vong cao, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, và tiềm ẩn nguy cơ bùng phát dịch lớn nếu không kiểm soát tốt. Vậy virus Nipah là gì, lây như thế nào, và vì sao cộng đồng y tế toàn cầu vẫn luôn theo dõi sát sao căn bệnh này?
Nipah virus là gì và được phát hiện từ đâu?
Virus Nipah lần đầu được phát hiện vào năm 1998–1999 trong một đợt bùng phát dịch não viêm và suy hô hấp tại Malaysia. Khi đó, dịch bệnh chủ yếu xảy ra ở những người chăn nuôi heo. Sau này, các nghiên cứu xác định dơi ăn quả (dơi quạ, chi Pteropus) chính là ổ chứa tự nhiên của virus. Từ đó đến nay, các ổ dịch Nipah được ghi nhận rải rác tại Nam Á và Đông Nam Á, đặc biệt là ở Bangladesh và India (bang Kerala). Điều đáng chú ý là virus này không biến mất, mà âm thầm tồn tại trong tự nhiên và có thể “tái xuất” bất cứ lúc nào khi điều kiện thuận lợi.
Con đường lây truyền của virus Nipah
Một điểm khiến virus Nipah trở nên đặc biệt đáng lo ngại là đường lây truyền đa dạng. Virus có thể lây từ động vật sang người, trong đó dơi ăn quả, ổ chứa tự nhiên của virus, có thể làm ô nhiễm thực phẩm, chẳng hạn như nước chà là tươi, thông qua nước bọt hoặc phân. Ngoài ra, heo hoặc một số động vật trung gian khác có thể nhiễm virus từ dơi và sau đó truyền sang người khi có tiếp xúc gần. Đáng chú ý hơn, Nipah còn có khả năng lây từ người sang người, chủ yếu qua dịch tiết đường hô hấp, nước bọt, dịch mũi họng hoặc khi tiếp xúc gần trong quá trình chăm sóc bệnh nhân. Chính cơ chế lây truyền này khiến các ổ dịch trong môi trường bệnh viện, đặc biệt tại khoa cấp cứu và ICU, trở thành mối lo lớn nếu các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn không được tuân thủ nghiêm ngặt.
Triệu chứng khi nhiễm virus Nipah
Thời gian ủ bệnh của virus Nipah thường dao động từ 4–14 ngày, tuy nhiên trong một số trường hợp có thể kéo dài hơn. Ở giai đoạn sớm, người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi và buồn nôn, rất dễ nhầm lẫn với cúm hoặc các bệnh sốt siêu vi thông thường. Khi bệnh tiến triển nặng, các biểu hiện nghiêm trọng hơn có thể xuất hiện, bao gồm rối loạn ý thức, co giật, viêm não cấp và suy hô hấp. Ở nhiều ca bệnh, diễn tiến lâm sàng xảy ra rất nhanh, chỉ trong vài ngày người bệnh có thể chuyển từ sốt nhẹ sang hôn mê. Tỷ lệ tử vong của Nipah được báo cáo dao động trong khoảng 40–75%, thay đổi tùy theo từng đợt bùng phát, quốc gia cũng như khả năng tiếp cận và chất lượng chăm sóc y tế.
Vì sao Nipah được xếp vào nhóm virus “đặc biệt nguy hiểm”?
Theo đánh giá của World Health Organization (WHO), virus Nipah được xếp vào danh sách các mầm bệnh ưu tiên nghiên cứu do hội tụ nhiều yếu tố rủi ro nghiêm trọng. Cụ thể, đây là tác nhân gây bệnh có tỷ lệ tử vong cao, hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cũng như chưa có vắc-xin được sử dụng rộng rãi, đồng thời có khả năng lây truyền từ người sang người. Bên cạnh đó, các biểu hiện lâm sàng ban đầu của bệnh thường không đặc hiệu, khiến Nipah dễ bị bỏ sót chẩn đoán ở giai đoạn sớm. Nói cách khác, nếu một ổ dịch Nipah xuất hiện tại khu vực đông dân và không được phát hiện, kiểm soát kịp thời, hậu quả đối với hệ thống y tế và sức khỏe cộng đồng có thể rất nghiêm trọng.
Hiện đã có phương pháp điều trị chủng virus này chưa?
Hiện nay, chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được chứng minh hiệu quả trong điều trị virus Nipah. Do đó, việc điều trị chủ yếu vẫn mang tính hỗ trợ, tập trung vào hồi sức tích cực, hỗ trợ hô hấp và kiểm soát các biến chứng thần kinh nhằm duy trì chức năng sống cho người bệnh. Một số thuốc kháng virus, như ribavirin, từng được sử dụng thử nghiệm trong một số đợt bùng phát, tuy nhiên hiệu quả lâm sàng chưa được chứng minh rõ ràng và hiện chưa có khuyến cáo điều trị đặc hiệu nào được ban hành. Song song với đó, nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới đang tích cực phát triển vắc-xin phòng virus Nipah, trong đó một số ứng viên đã bước vào các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng sớm. Tuy vậy, tính đến thời điểm hiện tại, vẫn chưa có vắc-xin nào được cấp phép sử dụng đại trà.
Thách thức lớn của y tế tuyến đầu khi chẩn đoán Nipah
Virus Nipah không thể được chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng, do các biểu hiện ban đầu thường không đặc hiệu. Các phương pháp chẩn đoán xác định hiện nay chủ yếu bao gồm xét nghiệm PCR để phát hiện vật liệu di truyền của virus và xét nghiệm huyết thanh học. Tuy nhiên, việc chẩn đoán Nipah trên thực tế gặp nhiều thách thức, bởi không phải cơ sở y tế nào cũng có đủ điều kiện thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu này. Bên cạnh đó, trong giai đoạn sớm, bệnh dễ bị nhầm lẫn với các bệnh nhiễm trùng khác, và nếu không đặt ra nghi ngờ lâm sàng về Nipah, bác sĩ có thể bỏ sót chỉ định xét nghiệm phù hợp. Vì vậy, yếu tố dịch tễ, như tiền sử tiếp xúc với dơi, đi hoặc trở về từ vùng đang có dịch, hoặc xuất hiện các chùm ca viêm não không rõ nguyên nhân, đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc định hướng chẩn đoán sớm và kiểm soát dịch bệnh.
Người dân cần làm gì để phòng tránh?
Mặc dù bệnh do virus Nipah được ghi nhận khá hiếm gặp, các biện pháp phòng ngừa lại tương đối đơn giản và gần gũi trong đời sống hằng ngày. Người dân cần tránh ăn trái cây đã bị dơi cắn dở, không sử dụng nước chà là tươi chưa qua xử lý tại các vùng lưu hành dịch, đồng thời hạn chế tiếp xúc với những động vật nghi ngờ nhiễm bệnh. Trong quá trình chăm sóc người bệnh, việc tuân thủ vệ sinh tay và đeo khẩu trang đúng cách là hết sức cần thiết. Đối với nhân viên y tế, việc áp dụng nghiêm ngặt các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn đóng vai trò then chốt nhằm ngăn ngừa lây nhiễm chéo và hạn chế nguy cơ bùng phát ổ dịch trong cơ sở y tế.
Nipah có nguy cơ trở thành đại dịch “trong kịch bản xấu” tiếp theo không?
Nguy cơ bùng phát dịch lớn do virus Nipah là có, nhưng hiện chưa cao như đối với COVID-19. Virus này lây lan khó hơn, thường đòi hỏi tiếp xúc gần và đa số gây bệnh nặng, khiến người bệnh sớm được phát hiện và cách ly. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, con người ngày càng xâm lấn môi trường sống tự nhiên của dơi, cùng với sự gia tăng giao thương và di chuyển quốc tế, nguy cơ xuất hiện các ổ dịch mới vẫn luôn hiện hữu. Do đó, việc giám sát dịch tễ chủ động và chuẩn bị sẵn sàng các biện pháp ứng phó vẫn là yêu cầu bắt buộc đối với hệ thống y tế.
Kết luận
Virus Nipah không phải là cái tên xuất hiện hàng ngày trên báo chí, nhưng mỗi lần nó quay lại đều mang theo lời cảnh báo rõ ràng: những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất không phải lúc nào cũng phổ biến, mà là những bệnh chúng ta chủ quan vì quá hiếm gặp. Hiểu đúng, phát hiện sớm, kiểm soát nhiễm khuẩn tốt và đầu tư nghiên cứu vắc-xin là cách nhân loại đang chọn để đi trước virus Nipah một bước, thay vì chạy theo khi dịch đã bùng phát.
Tài liệu tham khảo
[1]. J. Faus-Cotino, G. Reina, J. Pueyo, Nipah Virus: A Multidimensional Update, Viruses 16 (2) (2024) https://doi.org/10.3390/v16020179.
[2]. C.B. Levine, L.M. Sauer, S.L.F. McLellan, J.D. Evans, T. State of the Science Working Group of the National Ebola, N. Education Center’s Special Pathogens Research, Nipah virus: a summary for clinicians, Int J Emerg Med 18 (1) (2025) 126, https://doi.org/10.1186/s12245-025-00916-1.
[3]. S. Asokan, M.S. Luke, H.M. Atiyah, S.S. Noori, M.M. Atiyah, V. Makeshkumar, G. Verma, A. Jagadeesan, N. Beniwal, S. Vijayan, et al., Nipah virus as a pandemic threat: Current knowledge, diagnostic gaps, and future research priorities, Diagn Microbiol Infect Dis 114 (2) (2026) 117141, https://doi.org/10.1016/j.diagmicrobio.2025.117141.
[4]. M.A. Ali, F. Sajjad, Z. Bacha, H. Abid, M. Ullah, K.A. Kamil, Nipah virus outbreak in Bangladesh: an enduring zoonotic threat, Ann Med Surg (Lond) 88 (1) (2026) 959-60, https://doi.org/10.1097/MS9.0000000000004319.
[5]. S. Tyagi, S. Upadhyay, T. Bharara, S. Sahai, Nipah virus: Preventing the next outbreak, World J Clin Cases 13 (11) (2025) 99748, https://doi.org/10.12998/wjcc.v13.i11.99748.
[6]. World Health Organization (WHO). Nipah virus – Key facts. Geneva: WHO; latest update. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/nipah-virus
